Сёлета спаўняеццца 20 гадоў легендзе айчыннага арт-року — гурту «Чыстае срэбра». Гэта адзіны гурт, які сьпяваў на эльфійскай мове і няспынна экспэрымэнтаваў. Апошні канцэрт яны далі ў 1996 годзе, але працягвалі існаваньне да 2003 году — да сьмерці свайго лідэра Ўладзімера Зялінскага. Пра няпросты шлях «нашага Планта» ды пра адну з самых таямнічых айчынных камандаў 90-х піша Аляксандар Памідораў з нагоды іх уваходжаньня ў «Залю славы беларускага року» на ТГ.
Пад знакам King CrimsonПачаткам творчасьці «Чыстага срэбра» можна лічыць 1987 год, калі ў Крыме, звычайным для нефармалаў Савецкага Саюзу месцы адпачынку дзікім спосабам, пазнаёміліся студэнт Менскага музычнага вучылішча Ўладзімер Зялінскі ды студэнт кансэрваторыі Канстанцін Сакалоўскі. Абодва захапляліся прагрэсыўнай на той момант музыкай кшталту King Crimson, абодва былі адэптамі вольнага творчага ладу жыцьця.
Вярнуўшыся ў Менск, хлопцы надалей распрацоўвалі ідэі сумеснага музыкаваньня. Да іх далучыўся таксама студэнт-завочнік музычнай вучэльні Аляксандар Салаўёў. А калі разам сабраліся гітарыст, клявішнік ды басіст — можна казаць пра групу!
Група сапраўды хутка сабралася. Людзі ў большасьці падбіраліся не паводле музычных, а паводле сяброўскіх прынцыпаў — шмат часу бавілі разам у кавярні на трэцім паверсе ў Траецкім прадмесьці ў Менску.
Таму сярод паплечнікаў у музыцы былі людзі розных творчых прафэсіяў ды талентаў. Людзі часьцяком мяняліся. Шкада, што большасьці іх прозьвішчаў ды нават мянушак гісторыя нам не захавала. Бонза, Дэндзі, хто там яшчэ… Але касьцяк заставаўся ранейшы.
Рэпэтыцыі ды запісы праходзілі ў памяшканьні нейкага навукова-дасьледчага інстытуту ў Менску, на вуліцы Ўльянаўскай. Нехта зь сяброў дапамог уладкавацца маладому ансамблю. Шчыра кажучы, гэта была хутчэй забава, чым сур’ёзная творчасьць. Але прыкладна праз год ад музычных хэпэнінгаў ды імправізацыяў калектыў перайшоў да стварэньня завершаных кампазыцыяў песеннай формы.
Наш Плант
Паэкспэрымэнтаваўшы да пачатку 1988 году з вольнымі музычнымі формамі, пакуль яшчэ безназоўная група вырашыла заняцца песеннай творчасьцю, на падставе ўплыву ня толькі рок-клясыкаў, а і сваіх улюбёных King Crimson, Genesis, Yes ды Пітэра Гэбрыэла — актуальных выканаўцаў для творчай эліты Менску таго часу.
Песенная творчасьць ня вельмі вабіла большасьць тагачасных удзельнікаў — гэта вымагала сапраўдных рэпэтыцыяў ды нейкай творчай, але ж дысцыпліны! Таму ізноў хутка засталіся ўтрох Зялінскі, Салаўёў ды Сакалоўскі.
Паколькі акрамя гітарнага майстэрства Ўладзімер Зялінскі меў яшчэ прыгожы, чысты, высокі вакал, ня горшы за Робэрта Планта ён стаў і вакалістам. Месца А. Каліноўскага, былога бубнача заняла рытм-машынка «Casio».
Але падыход да творчага працэсу збольшага быў падобны на тое, што рабілася раней — вызначалі танальнасьць ды лад будучай кампазыцыі, пачыналі імправізаваць, але цяпер ужо стараліся перад тым, як запісваць на стужку, запомніць тое, што атрымалася, ды шліхтаваць да дакладнасьці. Дзякуючы аднаму са знаёмых, запісвалі ўжо на шматканальны магнітафон. Музыку стваралі разам. Гэтаксама пісалі і тэксты. Пакуль што па-расейску.
Працэс стварэньня першай праграмы быў вельмі плённы, але гэтаксама трохі марудны. Бо сабраліся музыкі-пэрфэкцыяністы, якія жадалі сваю музыку граць ня горш, а тое і лепш за заходніх калегаў. Плюс да таго гэта быў даволі вясёлы час, ды гэта былі даволі вясёлыя людзі.
Таму праца над першымі васьмю песьнямі была скончаная толькі на пачатку лета 1989 году. Назвы альбом ня меў. Затое зьявілася назва ў групы. Яе прапанаваў У. Зялінскі. Маўляў, прыгожае спалучэньне словаў — «Чыстае срэбра». Складана не пагадзіцца.
Гэтая стужка трапіла ў аргкамітэт фэстывалю «Тры колеры», ды гурт запрасілі да ўдзелу ў конкурснай частцы. Цікава тое, што гэта былі ў прынцыпе першыя выступы «Чыстага срэбра» ня толькі на адносна вялікай сцэне, а і ўвогуле на публіцы!
У стадыі паўраспаду
Заняўшы трэцяе месца ў конкурсе маладых выканаўцаў «Тры колеры», «Чыстае срэбра» сталіся досыць вядомымі па-за межамі сваёй кампаніі. Усе амаль на адзін голас абяцалі групе ўсясьветную славу — менавіта з-за музыкі, што выконваў калектыў, нешта падобнае ў Савецкім Саюзе выконвала толькі адна група з Масквы.
У той час на Захадзе савецкае ўвогуле было ў модзе. Музыка не была выключэньнем. Пасьля хуткасьпелага інтарэсу да гуртоў сацыяльнага кірунку замежныя прадусэры ды антрэпрэнэры зацікавіліся і групамі, што выконвалі дзіўную, на агульны погляд, ды ні на што не падобную музыку.
Адзін са славутых ангельскіх экспэрымэнтатараў Браян Іна нават перабраўся тады жыць сьпярша ў Маскву, потым у Ленінград, адшукваючы новыя таленты ды выводзячы на эўрапейскі рынак ужо вядомыя калектывы, як, напрыклад, «Звуки Му».
З гэтымі ж мэтамі ён езьдзіў па ўсім Саюзе, на буйныя фэстывалі. Якраз улетку 1990 году меў прайсьці чарговы фэстываль «Голас Азіі», у Алма-Аце, на Мэдэа — таксама культавым месцы адпачынку савецкай эліты, куды і выправіўся гурт «Чыстае срэбра».
Вярнуліся ўжо ледзь не мясцовымі зоркамі. І тут пачаліся тыповыя праблемы паміж чальцамі групы. Заўсёды пачынаюцца на такіх этапах спробы вызначыць: а хто ж паміж нас галоўны?
Басіст А. Салаўёў з прычыны спакойнага характару нават і ня лез наперад, таму высьвятлялі дачыненьні У. Зялінскі ды К. Сакалоўскі. Працэс дасягнуў накалу ўвосень 1990-га падчас канцэртаў, прысьвечаных творчасьці «Бітлз».
У. Зялінскі вінаваціў музыкаў у непадрыхтаванасьці, яны плацілі тым жа. Як вынік, на другім канцэрце сьпяваў ужо вакаліст іншай менскай групы — «Палтэргэйст» — І. Клімаў.
Потым У. Зялінскі выступіў сольна на адным фэсьце ў Менску з інтэрпрэтацыяй «Купалінкі». А гісторыя «Чыстага срэбра» працягнулася толькі праз два гады…
Зорны час і апошні канцэрт
Спроба ўзьяднаньня была ў 1992 годзе — на канцэрце, што праходзіў на Малой сцэне тэатру імя Янкі Купалы. Месца бубнача заняў А. Казлоўскі, на гітары граў ды сьпяваў У. Зялінскі, на клявішах граў К. Сакалоўскі.
А вось басістаў было ажно два! Музыка з групы «Палтэргейст» ды Алег Усьціновіч, па мянушцы Паганіні, бо ў свой час ён ня вельмі турбаваўся пра дакладную колькасьць струнаў на бас-гітары. Гралі, паводле ўласных успамінаў, збольшага імправізацыі, як калісьці на самым пачатку.
Новая інкарнацыя групы спадабалася і гледачам, і ўдзельнікам. Ізноў пачалі рэпэтыцыі новай праграмы, бо наперадзе былі канцэрты ў Менску ды ня толькі. Месца для рэпэтыцыяў дзялілі з новай хрысьціянскай групай «Новы Ерусалім», у ціхім калісьці, маляўнічым кутку Менску, за стадыёнам «Дынама».
Але як гэта паўсюдна бывае зь беларускімі музыкамі, важны ня вынік, а сам працэс. Таму, на жаль, рэпэтыцыйным працэсам і абмежаваліся. Да 1994 году выступаў не было. А потым выйшлі на сцэну 8-га корпусу Політэхнічнага інстытуту ў Менску, на фэстывалі маладых калектываў.
Склад ізноў памяняўся. За бубны сеў Юры Лук’янчык, басіў Алег Паганіні, на гітары граў Юры Задзіран, вакаліст ды клявішнік засталіся ранейшыя. Гэты склад «Чыстага срэбра» і лічыцца залатым.
Пасьля выступу ў «васьмёрцы» гурт запрасілі на тэлебачаньне. Запісаны сюжэт круцілі раз ці два, а вось музыку, што тады выканаў калектыў потым яшчэ доўга ставілі як фон у праграмах пра дзяцей-сірот.
Затым быў 24-гадзінны маратон у Палацы спорту. «Чыстае срэбра» адыгралі поўную 40-хвілінную праграму скончаных ды сфармаваных твораў песеннай формы — але, безумоўна, аддаючы даніну ўлюбёнай імправізацыі. Дзесьці чакае свайго часу прыватнае відэа таго канцэрту. Гэта быў сапраўдны зорны выступ і зорны час групы.
На жаль, адсюль і пачаўся заняпад. У хуткім часе К. Сакалоўскі быў вымушаны тэрмінова зьехаць за мяжу, проста каб застацца жывым — ня так аднойчы зрабіў крок на шляху кагосьці з прадстаўнікоў бізнэс-эліты эпохі першаснага назапашваньня.
Між Зялінскім ды астатнімі музыкамі зноў адбыўся канфлікт — з-за прынцыпаў творчасьці ды зарабляньня грошай.
Ю. Лук’янчык зьехаў у Санкт-Пецярбург граць у групе «Оле-Лукойе», Паганіні пайшоў працаваць на рынак рубшчыкам мяса. Задзіран пайшоў у «Песьняры». Потым, па адыходзе значнай часткі калектыву, апынуўся ў праекце «Лявоны», куды хутка прыйшоў і Усьціновіч.
У. Зялінскі выступіў яшчэ ўзімку 1996 году ў клюбе «Addis-Abeba» разам са Зьмітром Чаранком ды басістам Я. «Конікам» Пятровым. Большую частку таго выступу музыкі высьвятлялі дачыненьні. Больш канцэртаў у групы пад назвай «Чыстае срэбра» не было.
Як Зіла ў «Песьняры» запрасілі
На канец 1996 году калектыў фактычна разваліўся. Частка музыкаў разьехалася хто куды, частка працавала ў дзяржаўных ансамблях. Адзін Зялінскі бадзяўся неўладкаваны. Да таго ж пасьля сьмерці бацькі яго папросту выкінула з хаты мачыха.
У 1999 годзе аб’явіўся Сакалоўскі. Ён зьвязаўся з-за мяжы зь Зялінскім, і прапанаваў аднавіць сумесную працу. Але паколькі дагэтуль Канстанцін ня мог вярнуцца ў Беларусь, прыйшлося шукаць варыянты…
У двухпакаёвай кватэры ўсталявалі нешта кшталту студыі, дзе рэалізоўвалі самыя сьмелыя праекты. На той момант Зіл напісаў некалькі песень на эльфійскай мове — ён здаўна захапляўся творамі Дж. Р. Р. Толкіена ды кельцкай міталёгіяй.
Але ў 2001 годзе ў яго скончыўся пашпарт. Атрымаць новы не атрымлівалася, бо Ўладзімер жыў без прапіскі, выгнаны з уласнай хаты. Косьця сам даводзіў да розуму запісы ў Беластоку.
Потым Сакалоўскі вымушаны быў тэрмінова зноў хавацца ў Эўропе, а Зялінскі зрабіўся сапраўдным бяздомным, бо яго выгнала яшчэ і жанчына, зь якой ён правёў амаль пятнаццаць гадоў.
Яго клікаў да сябе ў ансамбаль Уладзімер Мулявін, якому падабаўся голас Зіла. Але на першую ж рэпэтыцыю Ўладзімер прыйшоў шчасьлівы… ды нецьвярозы. Уладзімер Георгіевіч сувора падакараў навічка і запатрабаваў, каб такога не паўтаралася. Ад сораму Зіл так і не набраўся духу прыйсьці другі раз.
Апошнія пару гадоў ён правёў граючы ў падземных пераходах у Менску, у кампаніях цьмяных асобаў, таксама некалі вядомых сярод менскай багемы. У кватэры аднаго зь іх, напрыканцы ліпеня 2003 году, у яго парвалася артэрыя ў горле. Памёр Уладзімер Зялінскі дарогай у шпіталь, у машыне хуткай дапамогі. Пахаваны на паўночных могілках у Менску, у магіле свайго брата.
У 2006 годзе вярнуўся Сакалоўскі. Разам з Задзіранам яны пачалі шукаць тыя аскепкі, што засталіся ад творчасьці групы. Большасьць арыгіналаў запісаў (прынамсі апошніх) трымаў пры сабе ў торбе У. Зялінскі. Пасьля ягонай сьмерці яна таямніча зьнікла.
Але знайшлася аўдыёкасэта з копіямі. Знайшліся арыгіналы першых запісаў 1988 году. Здаецца, ёсьць імправізаваныя запісы 1987 году, яшчэ безназоўнай групы. Ёсьць надзея адшукаць канцэртныя відэа.
Аляксандар Памідораў
Тэкст падрыхтаваны для праграмы «Гукапіс» на радыё «Свабода»
Фотаздымак прадстаўлены Зьмітром Падбярэзскім
Запісы зьмяшчаюцца са згоды Канстанціна Сакалоўскага
«Чыстае срэбра». Запісы 1989 году (Менск).
Романс
Вечар і далячынь
Запісы 2001 году (Беласток)
Men of Haddam
Man and Woman
